Dbanie o Ziemię oznacza również jej zrozumienie: lekcje z burzliwej zimy

W styczniu i lutym dodawaliśmy kolejne imiona do listy: Kristin (uderzył 27–28 stycznia 2026 r.), Leonardo (od 2 lutego) i Marta (najbardziej gwałtowna faza 5–6 lutego) oraz inne, prawie bez wytchnienia. Widząc prognozy pogody, myślałem: „Znowu?”. Rzeki w stanie krytycznym, awaryjne otwieranie tam, aby spuścić wodę z przepełnionych zbiorników, nieprzejezdne drogi, a ludzie w gminach niemal co godzinę sprawdzają ciągle rosnący poziom wody. Hiszpania i Portugalia w zasięgu tego samego pasma burz, które zdawało się nie mieć końca. To chyba nawałnica Kristin była punktem zwrotnym. Sztorm szybko nasilił się na Atlantyku i z niezwykłą siłą uderzył w Portugalię, a huraganowy wiatr oraz ulewy następnie przemieściły się nad zachodnią i południową Hiszpanię. Doszło do poważnych uszkodzeń infrastruktury, przerw w dostawie prądu oraz szkód w obszarach przybrzeżnych i wzdłuż rzek. Podczas gdy nadal oceniano skutki nawałnicy, na scenę wkroczył Leonardo, a następnie Marta, przynosząc dalsze opady, zalewające uprzednio nasiąkniętą ziemię. I tu sytuacja naprawdę się skomplikowała: nie chodziło tylko o przejściowy okres intensywnych opadów, te opady kumulowały się na przestrzeni tygodni.

Mijały kolejne tygodnie, nadeszła wiosna i wyłonił się pełny obraz: nie mieliśmy do czynienia z odosobnionymi zjawiskami, ale z dynamiką, która zmusza nas do postrzegania klimatu i jego wpływ w szerszej perspektywie.

To właśnie w takich momentach zdajemy sobie sprawę, do czego tak naprawdę służą europejskie systemy prognostyczne i obserwacyjne. To nie odległe koncepcje techniczne. To narzędzia, które bezpośrednio wpływają na konkretne decyzje operacyjne.

ECMWF, Europejskie Centrum Średnioterminowych Prognoz Pogody, jest międzyrządowym organem odpowiedzialnym za jedne z najbardziej zaawansowanych modeli pogodowych na świecie. W swojej europejskiej siedzibie Centrum integruje miliony obserwacji – w tym ogromną ilość danych satelitarnych – w celu generowania wielodniowych prognoz, a także trendów sezonowych. W tym przypadku opracowane przez Centrum modele z wyprzedzeniem wskazywały układ atmosferyczny sprzyjający sukcesywnym uderzeniom atlantyckich burz w Półwysep Iberyjski. Informacje te stanowią podstawę pracy krajowych agencji meteorologicznych, organów odpowiedzialnych za gospodarkę wodną i ochronę ludności.

Tu trzeba wspomnieć o programie obserwacji Ziemi Copernicus. Czasami wspominamy o nim, jakby chodziło tylko o oficjalną nazwę, ale w tym przypadku program ten odegrał całkiem konkretną rolę.  Na przykład, dzięki radarowi Sentinel-1 satelity Sentinel mogą obserwować powierzchnię Ziemi także przy gęstym zachmurzeniu, co ma kluczowe znaczenie, kiedy trzeba mapować zasięg powodzi podczas szalejącej burzy.

W ramach programu Copernicus w usłudze zarządzania kryzysowego – Copernicus Emergency Management Service (CEMS) – można aktywować szybkie mapowanie na wniosek państwa członkowskiego. W przypadku tego pasma nawałnic aktywowano operację EMSR861, koncentrującą się na obszarach dotkniętych powodzią w różnych regionach Hiszpanii i Portugalii w pierwszych dniach lutego 2026 roku, w wyniku uderzenia Kristin oraz kolejnych gwałtownych zjawisk.

Aktywacja ta objęła obszary zalewowe rzek i obszary ze znacznymi spiętrzeniami wody w środkowej i zachodniej części półwyspu, gdzie przyrosty poziomu wody były szczególnie duże. Skoncentrowano się na analizie okresu obejmującego dni po najsilniejszych opadach deszczu, kiedy ryzyko powodzi oraz szkód było najwyższe. Na podstawie zdjęć satelitarnych uzyskanych w tych krytycznych dniach, wygenerowano mapy w celu określenia zasięgu powodzi, wstępnego oszacowania skutków oraz lokalizacji potencjalnie zagrożonej infrastruktury.

Dane te dostarczane są w ciągu kilku godzin lub kilku dni. Nie zastępują one oceny w terenie, ale pomagają ustalić priorytety, gdy sytuacja się szybko się zmienia, a dostępne informacje są fragmentaryczne.

Poza mapowaniem sytuacji kryzysowych dysponujemy też wczesnym ostrzeganiem. Europejski system powiadamiania o powodziach (EFAS), zintegrowany z programem Copernicus, łączy prognozy pogody, modele hydrologiczne i dane obserwacyjne w celu przewidywania wylewów rzek z kilkudniowym wyprzedzeniem. Jak każdy system, nie jest on całkowicie niezawodny, ale zapewnia wczesne ostrzeżenia umożliwiające przygotowanie zasobów i aktywacji protokołów przed maksymalnym spiętrzeniem wód.

Być może najważniejszą rzeczą tej zimy nie była jedna burza, ale ich sekwencja. Dziesięć zjawisk burzowych w ciągu kilku tygodni. Skumulowane opady w niektórych obszarach pobiły niedawne rekordy. Należy przypuszczać, że wzorce te będą się powtarzały. W tym kontekście europejska infrastruktura obserwacyjna – modele pogodowe, satelity, usługi operacyjne – przestaje być czymś abstrakcyjnym i staje się instrumentem umożliwiającym zarządzanie ryzykiem na co dzień.

A w Dniu Matki Ziemi, który obchodzimy 22 kwietnia, takie zjawiska uzmysławiają nam kluczową kwestię: lepsze zrozumienie naszego środowiska to nie tylko naukowy abstrakt, ale także praktyczna konieczność. Obserwacja Ziemi, wspierana przez technologię i współpracę międzynarodową, jest jednym z najcenniejszych instrumentów prognozowania coraz bardziej złożonych zjawisk atmosferycznych oraz reagowania na nie i dostosowywania się do nich.

Co oczywiste, obserwacja z kosmosu nie zapobiegnie huraganowi. Pomaga jednak zrozumieć, co się dzieje, i ocenić z pewnym obiektywizmem to, co stało się później. A jeśli chodzi o odbudowę, planowanie czy dostosowywanie infrastruktury, to informacje te mają fundamentalne znaczenie. Znacznie większe, niż może się wydawać.

Autor(ka): Antonio Tabasco