Operacje wielodomenowe: przemiany pola walki w erze informacji

Od dziesięcioleci przebieg konfliktów zbrojnych opiera się na wyraźnym podziale zadań między siłami lądowymi, marynarką wojenną i siłami powietrznymi. Kiedy te trzy służby działały w sposób skoordynowany, mówiono o operacjach wspólnych (lub Joint Operations). Współpracę tę postrzegano zazwyczaj jako zbiór poszczególnych elementów. Jednak XXI wiek radykalnie zmienił tę rzeczywistość. Pojawienie się nowych technologii, takich jak hiperpołączone czujniki cyfrowe, rosnąca rola systemów kosmicznych, ciągłe zagrożenie cyberatakami oraz upowszechnienie się dronów pokazały, że działania podejmowane w izolacji nie wystarczają już do zapewnienia bezpieczeństwa. Paradygmat, zgodnie z którym każdy obszar operacji działał po swojemu, a wspólne dowództwo koordynowało operację, przestał spełniać swoje zadanie.

W ostatnim dziesięcioleciu pojawiły się nowe, wzajemnie powiązane środowiska operacyjne — w tym przestrzeń kosmiczna, cyberprzestrzeń, widmo elektromagnetyczne oraz sfera informacyjna — które funkcjonują inaczej niż tradycyjne obszary działań wojennych. Nie można ich zająć siłami zbrojnymi ani wyznaczyć ich granic, niemniej z ich pomocą można sparaliżować kraj, przeprowadzać akcje dezinformacyjne wobec mieszkańców lub unieruchomić jego radary bez oddania ani jednego strzału. Podejście wielodomenowe nie polega na dodawaniu nowych pól do scenariusza walki, lecz na uznaniu, że wszystkie te pola działają jednocześnie i wzajemnie na siebie oddziałują oraz że należy je analizować i koordynować jako jeden system.

Tak powstają operacje wielodomenowe (MDO). Koncepcja ta nie polega wyłącznie na wymianie informacji zgodnie z normami, ale na jednoczesnej integracji w czasie rzeczywistym działań prowadzonych w pięciu uznanych na arenie międzynarodowej obszarach: lądowym, morskim, powietrznym, kosmicznym i w cyberprzestrzeni oraz na wywieraniu oddziaływania na każdy z nich i z każdego z nich jednocześnie.

Do tych pięciu dziedzin fizycznych i cyfrowych dochodzą dwa obszary przekrojowe o ogromnym znaczeniu: widmo elektromagnetyczne oraz środowisko poznawcze i informacyjne, uznane zgodnie z doktryną hiszpańską za nową przestrzeń operacyjną i strategiczną, skoncentrowaną na postrzeganiu prawdy, podejmowaniu decyzji przez dowództwo oraz zapobieganiu dezinformacji.

Aby zrozumieć wpływ operacji wielodomenowych, doktryna wojskowa odwołuje się do metafory przejścia od liniowego łańcucha ataku (w którym czujnik wykrywa cel, przesyła dane do centrum dowodzenia, a to z kolei wydaje polecenie konkretnemu środkowi rażenia, aby go zneutralizować) do połączonej sieci (znanej w terminologii operacyjnej jako „kill-web”). W tej sieci każdy dostępny czujnik (czy to satelita w przestrzeni kosmicznej, dron w powietrzu, czy żołnierz na ziemi) może przekazywać dane w czasie rzeczywistym do jednostki lub systemu najlepiej przygotowanego do podjęcia działań. Głównym celem jest przyspieszenie tzw. pętli OODA (obserwacja, orientacja, decyzja i działanie), ponieważ jeśli armia zdoła przejść ten cykl decyzyjny szybciej niż przeciwnik, przejmie inicjatywę strategiczną.

Nowy paradygmat w Unii Europejskiej i NATO

Pojęcie operacji wielodomenowych nie działa w ten sam sposób we wszystkich krajach. Każde międzynarodowe mocarstwo dostosowało tę koncepcję do własnej doktryny, wizji strategicznej i zasobów technologicznych.

Stany Zjednoczone promują koncepcję operacyjną JADC2 (wspólne dowodzenie i kierowanie we wszystkich obszarach). Ich celem jest połączenie każdego czujnika Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych z dowolną jednostką lub urządzeniem wykonawczym w dowolnym miejscu na świecie. Głównym celem jest zneutralizowanie tzw. stref uniemożliwiających dostęp i ograniczających swobodę działania (A2/AD), czyli zaawansowanych stref obronnych utworzonych przez pociski dalekiego zasięgu i radary, za pomocą których przeciwnicy utrudniają siłom sojuszniczym dostęp do obszarów konfliktu i swobodę działania.

W maju 2023 r. Sojusz Atlantycki oficjalnie zatwierdził swoją koncepcję operacji wielodomenowych. Perspektywa europejska i sojusznicza kładzie nacisk nie tylko na siłę militarną, ale także na koordynację działań wojskowych w pięciu obszarach, zsynchronizowaną z działaniami pozamilitarnymi, takimi jak te prowadzone przez organy cywilne, dyplomatyczne i gospodarcze, w celu powstrzymania zagrożeń hybrydowych i ochrony infrastruktury krytycznej.

Podejście hiszpańskie: od walki w sieci do operacji opartych na danych

Hiszpania z kolei opracowuje własne podejście do operacji wielodomenowych, dostosowane do specyfiki swoich sił zbrojnych i zgodne z zobowiązaniami wobec NATO i Unii Europejskiej. Hiszpańska doktryna opowiada się za dowodzeniem zorientowanym na misję, które pozwala podległym szczeblom dowodzenia wykazać się większą inicjatywą i szybko wykorzystywać możliwości operacyjne w ramach zamierzeń dowództwa wyższego szczebla oraz ustalonych wytycznych. Jednocześnie przywiązuje szczególną wagę do interoperacyjności z NATO i Unią Europejską oraz do integracji zdolności w różnych obszarach.

Transformacja cyfrowa stanowi jeden z głównych czynników sprzyjających realizacji tego podejścia. Hiszpania zmierza w kierunku systemu dowodzenia i kontroli (C2), który w coraz większym stopniu opiera się na danych, wspieranego przez bezpieczne sieci komunikacyjne, sztuczną inteligencję, systemy łączności i informacji (CIS) oraz chmurę bojową, umożliwiającą wymianę i przetwarzanie informacji między różnymi szczeblami i obszarami działania. Cechą wyróżniającą podejście hiszpańskie jest ponadto uznanie w jej doktrynie znaczenia sfery poznawczej, związanej z percepcją, informacją i jej wpływem na proces podejmowania decyzji.

Wyzwania technologiczne

Podejście wielodomenowe, z definicji, powoduje zwielokrotnienie liczby czujników, źródeł i rodzajów danych, które należy gromadzić, przetwarzać i udostępniać decydentom, a wszystko to w znacznie szybszym tempie niż dotychczas.

Rzeczywiste wdrożenie operacji wielodomenowych wiąże się z poważnymi wyzwaniami technicznymi, doktrynalnymi i organizacyjnymi. Wśród wyzwań technologicznych na szczególną uwagę zasługują:

• Powszechne stosowanie dronów, radarów i wszelkiego rodzaju czujników na współczesnym polu bitwy (znanego jako wojskowy Internet rzeczy, IoMT) generuje ogromną ilość informacji. Gdyby wszystkie te dane trafiały w postaci nieprzetworzonej bezpośrednio do osób odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji, doszłoby do paraliżu spowodowanego nadmiarem informacji. Dlatego niezbędne jest dysponowanie narzędziami opartymi na sztucznej inteligencji i przetwarzaniu danych (big data), które są w stanie analizować, filtrować i klasyfikować dane oraz raporty w czasie rzeczywistym, przedstawiając dowództwu wyłącznie te dane, które mają kluczowe znaczenie dla podejmowania decyzji – we właściwym miejscu, we właściwym czasie i we właściwym formacie.
• W trakcie intensywnej walki sygnały satelitarne i sieci komunikacyjne staną się celem zakłóceń elektronicznych. Siły zbrojne muszą zachować zdolność podejmowania decyzji nawet w przypadku zerwania łączności z centrami dowodzenia. Rozwiązaniem jest chmura bojowa, która umożliwia zespołom zintegrowanym z pojazdami lub rozmieszczonymi jednostkami przetwarzanie danych lokalnie, bez konieczności polegania na systemach zdalnych lub warunkach sieciowych.
• W operacjach wielonarodowych nie wszystkie państwa członkowskie dysponują tym samym poziomem informacji ani nie mają tej samej klasyfikacji bezpieczeństwa. Natychmiastowa wymiana informacji operacyjnych bez narażania bezpieczeństwa wymaga zaawansowanych technologii, takich jak bramy bezpieczeństwa między różnymi poziomami klasyfikacji (Cross-Domain Solutions) oraz architektury typu „zero zaufania” (Zero Trust), które gwarantują, że wyłącznie upoważniony personel otrzymuje informacje niezbędne do wykonania zadania, a ponadto umożliwiają łączenie sieci w celu wymiany informacji między różnymi domenami.

Zazwyczaj dowództwo wojskowe centralizuje proces podejmowania decyzji na najwyższym szczeblu, a jednostkom w terenie pozostawia realizację ustalonych rozkazów. Środowisko wielodomenowe zmierza w przeciwnym kierunku – ku strukturom bardziej rozproszonym, w których szczeble taktyczne zyskują większą autonomię w podejmowaniu decyzji, które wcześniej należały do wyższych szczebli, ponieważ to właśnie one mają bezpośredni i niemal natychmiastowy kontakt z zagrożeniem. Jest to możliwe tylko wtedy, gdy istnieją jasne wytyczne, solidna łączność między wszystkimi podmiotami oraz gdy przepływ informacji odbywa się w sposób bezpieczny, chroniony przed ingerencją i cyberatakami.

Znaczenie wykraczające poza pole walki

Chociaż operacje wielodomenowe są pojęciem wojskowym, niektóre z ich możliwości mają również znaczenie dla ochrony infrastruktury cywilnej, sieci energetycznych, systemów telekomunikacyjnych, systemów nawigacji satelitarnej oraz łańcuchów dostaw. Obecne zagrożenia hybrydowe rzadko ograniczają się do pola walki, ponieważ łączą w sobie dezinformację w mediach społecznościowych, włamania do cywilnych systemów informatycznych oraz – dopiero w ostateczności – użycie siły. Zrozumienie koncepcji wielodomenowości pomaga zatem uświadomić sobie, dlaczego bezpieczeństwo narodowe każdego kraju nie ogranicza się już wyłącznie do aspektów bojowych, ale obejmuje również odporność technologiczną, przemysłową i społeczną na wszelkiego rodzaju zagrożenia.

Podejście to ma szczególne znaczenie i w związku z tym wiąże się z działalnością takich organów, jak hiszpańska Wojskowa Jednostka Kryzysowa (UME) czy Departament Bezpieczeństwa Narodowego (DSN).

W sytuacji kryzysowej UME musi działać w sposób skoordynowany i szybki w obliczu sytuacji nadzwyczajnych mających wpływ na infrastrukturę krytyczną, taką jak sieci energetyczne, telekomunikacyjne czy systemy zaopatrzenia, a DSN potrzebuje całościowego obrazu zagrożeń o bardzo zróżnicowanym charakterze (klimatycznych, technologicznych, hybrydowych), aby wspierać proces podejmowania decyzji na najwyższym szczeblu. Obie instytucje stoją przed głównym wyzwaniem związanym z podejściem wielodomenowym: połączeniem danych z wielu źródeł i udostępnieniem ich w bezpieczny sposób oraz w odpowiednim czasie osobom podejmującym decyzje. Wyzwaniu temu sprostają platformy takie jak PI-SSN, którą opisano poniżej.

GMV: technologia i innowacje w służbie operacji wielodomenowych

W obliczu tych trudnych wyzwań europejski przemysł technologiczny odgrywa kluczową rolę w zapewnieniu strategicznej autonomii i interoperacyjności sił sojuszniczych. Firma GMV ugruntowała swoją pozycję międzynarodowego lidera w dziedzinie opracowywania rozwiązań C4ISR dla NATO, Europejskiej Agencji Obrony (EDA), Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych oraz ministerstw obrony krajów europejskich i państw członkowskich Sojuszu Północnoatlantyckiego.

Wkład firmy GMV w ekosystem wielodomenowy opiera się na trzech podstawowych filarach technologicznych:

• Systemy C4ISR: Firma GMV jest wiodącym dostawcą systemów dowodzenia i kontroli (C2) oraz wspólnego wywiadu, nadzoru i rozpoznania (JISR) zarówno dla Ministerstwa Obrony, jak i dla NATO oraz organizacji międzynarodowych. Opracowuje zaawansowane rozwiązania w zakresie planowania, prowadzenia i koordynacji operacji wojskowych, w tym między innymi Talos – system dowodzenia i kontroli wsparcia ogniowego; SISCAP – przeznaczony dla żołnierzy piechoty; oraz SCE– przeznaczony do operacji desantowych. W obszarze JISR firma GMV opracowała pakiet SAPIIEM, który obejmuje cały cykl wywiadowczy – od planowania pozyskiwania informacji po ich analizę i dystrybucję. Rozwiązanie CSD-SIERRA, oparte na standardzie STANAG 4559, wdrażane jest w środowiskach NATO oraz w dziewięciu krajach sojuszniczych. Możliwości te uzupełniają rozwiązania w zakresie dowodzenia i kontroli w wielu obszarach, interoperacyjność oraz technologie sztucznej inteligencji, które mają na celu poprawę świadomości sytuacyjnej i przyspieszenie podejmowania decyzji operacyjnych.
• Zarządzanie platformami bezzałogowymi: IRIS to rozwiązanie firmy GMV, które umożliwia integrację bezzałogowych platform (UAV/UGV/USV) oraz ich czujników z sieciami dowodzenia i kontroli. Ułatwia odbiór, standaryzację i dystrybucję obrazów, materiałów wideo oraz innych danych z czujników zgodnie ze standardami NATO, podczas gdy system ARGUS zapewnia dowodzenie i kontrolę poprzez koordynację rojów bezzałogowych systemów.
• Cyfryzacja zarządzania kryzysowego: Firma GMV kieruje pracami nad platformą analityki danych PI-SSN dla Departamentu Bezpieczeństwa Krajowego i wdraża modele językowe (LLM) oparte na sztucznej inteligencji, które działają w środowiskach całkowicie odizolowanych od Internetu (air-gapped), co zwiększa bezpieczeństwo danych niejawnych. Wraz ze swoją spółką zależną Autek firma GMV wdraża bramki bezpieczeństwa PSTcsd, które umożliwiają automatyczne filtrowanie poufnych informacji między sieciami o różnych klasach bezpieczeństwa.

Wnioski

Operacje wielodomenowe nie są jedynie teoretycznym trendem, lecz kluczową odpowiedzią organizacyjną i technologiczną mającą na celu wzmocnienie odstraszania i zachowanie pokoju na burzliwej arenie międzynarodowej XXI wieku. Zdolność do zintegrowania lądu, morza, powietrza, przestrzeni kosmicznej i cyberprzestrzeni w jeden płynny i przejrzysty ekosystem będzie miała decydujące znaczenie dla przewagi operacyjnej państw sojuszniczych.

Przyszły sukces tej transformacji opiera się na trzech podstawowych zasadach: ustanowieniu wspólnych standardów komunikacji między wszystkimi krajami sojuszniczymi, wspieraniu europejskiej suwerenności przemysłowej i technologicznej w celu zabezpieczenia łańcucha dostaw oraz utrzymaniu czynnika ludzkiego w centrum decyzji strategicznych.

Jak pokazuje doświadczenie firm takich jak GMV, europejska technologia jest gotowa do budowania pomostów między teorią a praktyką. Łącząc sztuczną inteligencję, zaawansowane systemy dowodzenia i kontroli oraz cyberobronę, Europa i NATO wzmacniają zdolność do ochrony obywateli i sprawnego reagowania na wyzwania stawiane przez wzajemnie powiązany świat.