„Ground Control to Major Tom, Ground Control to Major Tom, take your protein pills and put your helmet on”(„Kontrola Naziemna do majora Toma, Kontrola Naziemna do majora Toma, weź tabletki proteinowe i załóż kask”) to słynny wers otwierający piosenkę Space Oddity Davida Bowiego z 1969 roku. Dlaczego ta piosenka? Jako kontroler naziemny (GC) pracujący przy module ColumbusISS Europejskiej Agencji Kosmicznej, mam tę piosenkę w głowie bez przerwy. Jak to się ma do misji Axiom 4? Nie ma, ale daje mi możliwość porozmawiania o ISS i mojej pracy w kosmosie. Cofnijmy się o krok i spójrzmy na kontekst.

W witrynie internetowej NASA możemy znaleźć następującą definicję: „Międzynarodowa Stacja Kosmiczna jest domem ludzkości w kosmosie i stacją badawczą orbitującą około 250 mil (400 km) nad Ziemią”. W latach 1984–1993 powstał program Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, w który zaangażowanych było pięć agencji kosmicznych oraz ich kontrahenci: NASA (Stany Zjednoczone), Roscosmos (Rosja), ESA (Europa), JAXA (Japonia) i CSA (Kanada). Pierwszy moduł Stacji znajduje się na orbicie od 1998 roku i przez lata dodawano nowe moduły, w tym Columbus w 2007 roku, który stanowi największy indywidualny wkład Europejskiej Agencji Kosmicznej w program ISS.

Na Stacji Kosmicznej ludzie przebywają nieprzerwanie od 25 lat. Odkąd statek z załogą Ekspedycji 1 zadokował 2 listopada 2000 r., na stacji obecnych było ponad 280 astronautów. Zazwyczaj każda załoga pozostaje na pokładzie od 5 do 8 miesięcy, ale w niektórych przypadkach astronauci mogą przebywać w kosmosie nawet cały rok.

Co astronauci robią na co dzień na pokładzie, poza robieniem niesamowitych zdjęć Ziemi? Przeprowadzają eksperymenty naukowe w warunkach mikrograwitacji, badają środowisko kosmiczne i utrzymują ISS. Mikrograwitacja umożliwia naziemnym zespołom badawczym przeprowadzanie eksperymentów w unikatowym środowisku, które na Ziemi można odtworzyć jedynie teoretycznie. Ładunki zawierające eksperymenty naukowe oraz niezbędny sprzęt są wysyłane wraz z załogą lub rakietami towarowymi i są one instalowane, konserwowane, a także obsługiwane przez załogę.

W jaki sposób naukowcy na Ziemi mogą zdalnie kontrolować eksperymenty w kosmosie? Podziękowania dla Centrów Kontroli i Misji na całym świecie oraz Zespołów Kontroli Naziemnej i Kontroli Lotów! Każda agencja kosmiczna ma swoje własne Centrum Kontroli, z których najsłynniejszym jest bez wątpienia Centrum Kosmiczne Johnsona NASA w Houston w Teksasie („Houston, mamy problem!” – brzmi znajomo?). ESA obsługuje Col-CC, Centrum Kontroli Columbus, zlokalizowane w Oberpfaffenhofen, niedaleko Monachium, w Niemczech, w GSOC – Niemieckim Centrum Operacji Kosmicznych na terenie kampusu DLR (Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt – Niemieckie Centrum Lotnictwa i Nawigacji Lotniczej). Zespoły operacyjne Col-CC wspierają misje za pośrednictwem konsoli, pracując zazwyczaj na 8-godzinnych zmianach. Niektóre stanowiska, takie jak CG, są obsadzone 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu, aby zapewnić ciągły monitoring i kontrolę. GMV jest jednym z największych wykonawców DLR/ESA, a pracownicy GMV kierują wieloma zespołami operacyjnymi oraz inżynieryjnymi Col-CC.

Wszystko jasne? Po tym długim wstępie porozmawiajmy wreszcie o Axiom i jego znaczeniu dla operacji kosmicznych. W 2016 r. emerytowany kierownik programu NASA ISS założył firmę Axiom Space, która skoncentrowała się na wschodzącym rynku komercyjnych lotów kosmicznych. Oprócz kontraktu z NASA na nowy moduł ISS firma Axiom podpisała kontrakt ze SpaceX na przewozy astronautów komercyjnych na ISS. Co to oznacza? Zasadniczo Axiom Space sprzedaje drogie bilety na krótką wycieczkę na stację kosmiczną. Usługi zawarte w bilecie obejmują: szkolenie astronautów, planowanie misji, wsparcie medyczne oraz certyfikaty bezpieczeństwa. Klientami Axiom Space są osoby prywatne (oczywiście miliarderzy), firmy i agencje kosmiczne.

W każdej misji uczestniczy 4 astronautów, z których jeden jest doświadczonym dowódcą misji bezpośrednio zatrudnionym przez Axiom Space, oraz trzech „pasażerów”, pełniących role pilota misji i specjalistów misji. Podczas gdy pierwsze dwie misje, Ax-1 w 2022 r. i Ax-2 w 2023 r., koncentrowały się bardziej na stronie komercyjnej i na pokład zabrano głównie ludzi biznesu, kolejne dwie misje, Ax-3 w 2024 r. oraz Ax-4 w 2025 r., koncentrowały się bardziej na stronie naukowej. Europejska Agencja Kosmiczna uczestniczyła w tych dwóch misjach, w których wzięli udział odpowiednio szwedzki astronauta Marcus Wandt i polski astronauta Sławosz Uznański-Wiśniewski.

Prywatne misje, takie jak Axiom, są ważne dla operacji kosmicznych. Po pierwsze wnoszą one pieniądze do sektora, który wymaga znacznych nakładów. Osoby prywatne oraz rządy inwestujące w przestrzeń kosmiczną przyczyniają się do zwiększenia zasobów i czasu, który załoga może wykorzystać na badania naukowe. Po drugie mniejsze kraje lub kraje bez ugruntowanej tradycji eksploracji kosmosu mają możliwość wysłania własnych astronautów na ISS, zwiększając krajowe zainteresowanie kosmosem oraz inspirując młodsze pokolenia do angażowania się w naukę i technologię.

W przeciwieństwie do zwykłych ekspedycji prywatne misje są dość krótkie, około 15 dni, więc każda minuta liczy się jeszcze bardziej. Astronauci mają bardzo napięty harmonogram; niewielką ilość czasu na dostosowanie się do nowego środowiska oraz niewielką ilość czasu osobistego na relaks w kosmosie i podziwianie widoków. Przygotowanie, planowanie oraz realizacja misji to nie żarty, także dla zespołów naziemnych. Kilka dni w kosmosie wymaga miesięcy ciężkiej pracy, aby zaplanować każdy szczegół, skoordynować działania wszystkich zaangażowanych, przygotować eksperymenty naukowe, jasno określić cele misji itp.

Misja Axiom 4 została początkowo zaplanowana na 11 czerwca 2025 r., ale start był wielokrotnie opóźniany z powodu problemów technicznych i niekorzystnych warunków pogodowych, ku „uciesze” planistów, którzy musieli zmieniać harmonogram wszystkich działań każdego dnia. Rakieta SpaceX ostatecznie wystartowała z Centrum Kosmicznego Kennedy'ego na Przylądku Canaveral na Florydzie 25 czerwca i zadokowała do ISS na 18-dniowy pobyt, po czym 15 lipca 2025 r. została odłączona i wylądowała na Oceanie Spokojnym u wybrzeży San Diego w Kalifornii.

Każdy zespół Col-CC wybrał lidera zespołu w ramach misji Ax-4. Ta niewielka grupa, w tym ja, aktywnie współpracowała z Europejską Agencją Kosmiczną, Axiom Space, NASA, Polską Agencją Kosmiczną (POLSA), naukowcami i samym astronautą Sławoszem, aby przygotować i wesprzeć misję. Po wystrzeleniu na orbitę zespół pracował codziennie, w tym w weekendy, w specjalnym pomieszczeniu kontroli w Col-CC. Personel Europejskiej Agencji Kosmicznej przy konsoli skupiony wyłącznie na Axiom 4 w znacznym stopniu przyczynił się do sukcesu misji.

Choć firma GMV nie była bezpośrednio zaangażowana w projekt Axiom 4, wielu jej pracowników odegrało kluczową rolę we wszystkich fazach misji, wnosząc nieco doskonałości GMV do przestrzeni kosmicznej!

Zasadniczo misja zakończyła się większym sukcesem, niż oczekiwano. Sławosz zrealizował prawie 130% celów misji! Ale jak to zrobił? Dzięki przygotowaniu, ciężkiej pracy i zaangażowaniu udało mu się wykonać wszystkie obowiązkowe zadania, a także osiągnąć kilka dodatkowych celów. Jak powiedział Sławosz, kiedy odwiedził nas w Col-CC na podsumowaniu misji, ten wynik nie byłby możliwy bez entuzjazmu, poświęcenia oraz profesjonalizmu wszystkich zaangażowanych zespołów naziemnych!

Autor(ka): Massimiliano Concetti

Obraz z https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2025/04/Up_for_space
Więcej informacji na temat misji IGNIS (Ax-4): https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/ignis/